Til hovedsiden
  Heim  >  Artiklar  >  Baking - kortfilm og dikt

Publisert 2004-12-16 09:14:54, sist endret 2007-02-02 08:12:33

Baking - kortfilm og dikt

Katten sin leik med musa
SCENE 1
For eit par år sidan høyrde eg på ei diktopplesing arrangert i vertshuset Josefine, og ein av deltakarane var Thor Sørheim, som de kanskje kjenner, han las iallfall frå den nye boka si. Det blir vanlegvis ikkje tid til meir enn nokre få minutt på kvar diktopplesar i slike arrangement, men faktisk tok innsatsen til Sørheim ei særs tydeleg vending då han kom til mel-diktet sitt. Eg skal forklåre: Diktet heiter «Naken kvinne knar deigen» og er forfatta etter «Snow White», ein video av Berni Searle, Sør-Afrika, slik Thor Sørheim opplyser om i boka si. Sørheim har i boka «Hegrehøyden» ei sluttavdeling der alle dikta er reaksjon og svar på ulike kunstuttrykk, slike som installasjonar og eit måleri og ein video. Altså lar han seg inspirere av kunstuttrykk. Diktet eg oppfatta som annleis - det har bl.a ein annan syntaks - enn dikta i dei fire innleiande avdelingane, var slik (den første delen):
Naken kom hun ut av sin mors liv
og mer naken sitter hun på kne med runde bryster
og breie hofter i det skarpe lyset uten tegn
på bønn eller overgivelse når det hvite melet
daler ned fra en mørk himmel, hun er svart,
hun er naken, hun blir hvit, hun er melets slave,
det overfaller henne, som snø, som sæd,
hun samler trassig sammen, hun ble født i mørke,
hun har sittet ute i blåsten, hun feier melet opp
med lange armer, hun er i ferd med å bli usynlig,
hun har gjort dette før, hun kjenner svetten
piple fram i armhuelene og mellom lårene, snart
har hun væske nok til å kna melet til deig,
(...)



SCENE 2 & 3
Ein vakker dag eit år seinare er eg på forfattarskolen i Bø og underviser i «kortprosa» saman med Eivind Røssaak og Rune Christiansen. Rune Christiansen, som er tjue år yngre enn meg, men sterkt interessert 1960-åras estetikk og film liksom også eg er, han viser studentane ein fin fransk filmsnutt frå 1960-åra. Filmen startar med eit tilfeldig møte mellom to damer i ein park. No hugsar eg ikkje heilt om det var ein katt inne i biletet, det var det nok, men iallfall får ein av studentane på Bø eit bilete av katten sin leik med musa. Dette syner seg først dagen etter, når studentane les opp dei rykande ferske bidraga sine, dei skulle nemleg skrive med utgangspunkt i filmen til dagen etter.
Her kjem så «Fang meg eit eventyr» slik det er trykt i antologien Sanger fra tredje etasje, 2004, Forfattar-studiet i Bø, ein antologi som eg rår forlaga til å kikke på, har dei ikkje alt gjort det.
Mona Vetrhus (sitat):
Det var ein gong eit raudt damemenneske som sat aleina i ein park og snuste på det franske språket. Så kom det ein stripete katt. Mjau, sa katten, og lurte på om ho ville vera med å fanga mus. Den raude dama tenkte seg om, kikka på himmelen, men klarte ikkje å bestemma seg. Ho sat tross alt og pugga gloser. Dessutan var det ingen mus i sikte. Katten rusla vidare.
Dama prøvde å konsentrera seg om boka si, men tanken på musejakt sat i. Ho kjeda seg, og der sprang det jammen meg ei mus forbi! Søren heller, tenkte dama, fransken tar eg i morgon, no tar eg musa. Og så sette ho etter.
Den stakkars musa hadde høghelte sko og eit tungt velursjal som gjorde det vanskeleg å springa. Flogekort og padda, tenkte musa, no kjem ho og tar meg! Heldigvis skubba vinden musa i ryggen slik at det gjekk fortare, fortare, jippi, eg flyr, ropte musa. Men gleden varte berre eit musepip, for vinden snudde og musa for i bakken. Ho kravla seg opp, tok dei høge helane fatt, og trippa avgårde det ho var god for.
Men damemennesket fekk tak i det tunge sjalet, og musa for i bakken igjen. Så pusta og pesa musa og dama hakk i hel i eit kvarters eventyr.
Til slutt var musa utkjørt, og med hjerta i musehalsen kjente ho at det gjekk i sneglefart. Damemennesket stoppa og venta, slik blei jakta gøyare. Så ga musa siste gass og rånte ut av eventyret.
«Og eg som berre skulle kviskre franske gloser i øyra ditt,» tenkte dama der ho stod aleina att.



KOMMENTARAR til scenene:
Trass i kort tid på skriveoppgåva blei resultatet ein svært «tett» sjanger, etter mi meining, og kan lesast like mykje som eit prosadikt (og det låner stort både frå eventyrsjangeren og frå katten sin verkelege leik med musa, og frå det «franske») enn lesast som kortprosa. Same kva blei resultatet diametralt annleis i utrykket enn Vetrhus sine korte diktbidrag i antologien, t.d hennar første presentasjon der:

Berre du kysser meg når eg stig av toget
så skal eg vera stille
heile vegen heim
snakka lavt om byen og menneska
Om du kysser meg


Det var Vetrhus. Korleis skriv så Thor Sørheim i dei andre avdelingane hans i Hegrehøyden? Kunne eg seie «meir økonomisk», slik som i det aller kortaste diktet i boka: Ekte kjærlighet

Han ble aldri med på handletur
til IKEA, men tilbød seg alltid å dra ut
for å hente delen som manglet.


*

Kor vidtfemnande er dette som eg har merka ut med scenene her frå Josefine og Bø? La oss ta eit sprang i tid. Henrik Wergeland, som kan brukast som døme på alt, skreiv ei heil bok inspirert av eit hollandsk målar-stykke. Dette var lenge før film og filmens tidsalder, og ein kunne seie at dei ulike store hollandske målarane var si tids «film». (Derfor var det naturleg for ein moderne filmmakar å lage Vermeer-filmen - Girl with a Pearl Earring - og det ein film som blei svært vellykka i uttrykket, kan vi vel bli samde om? Og eg er klår over at det først blei skrivi ein roman med same tittel.) Ut frå mine røynsler opp til denne artikkelen blei skrivi, vil eg leggje på som enkel lærdom for meg, og streke opp, at lyrikkspråket har tilknyting til film, og det sankar frå film. Og spennvidda i lyrikkspråket treng gå ut og «hente den delen som manglar» - for å låne biletet i det finslipte korte kjærleiksdiktet frå Sørheim...


MEL-DIKTET SER MELET
Dikt skal vere tette. Mel-diktet er fullt av mel og slepper ikkje taket i melet, slik vi såg. Det er det viktigaste i strukturen. Dernest held mel-diktet fast på sin elementære, repeterande syntaks, setningsrytmen. Korleis held så diktet frå Thor Sørheim fram der vi forlet det etter første del, ovafor? Sjå vidare på slutten av denne artikkelen. Melet er gått inn i deigen... Til forteljaren «jeg», som dukkar fram i diktet, kjem tankar og det kjem alternative tankar, og deigen blir kanskje ikkje brød eller bakst til slutt, men det er klårt at melet er gått inn i deigen! Ja, mel-diktet er presserande interessert i melet og i deigen, trass i at diktet har mykje å tenkje på, slik blir det store utbyttet:
(...)
jeg ser hun har elsket og hatet, hun har fått
livets tilslag rett på kroppen, hun er ikke
lenger bakbundet, hun er ikke blind for uretten
som har rammet søstrene hennes, hun knar
deigen og deler den i stykker, det hvite melet
faller over henne, hun er det hvite lysets slave,
hun deler deigen opp i runde former før hun
igjen samler delene sammen og knar deigen, på nytt
og på nytt er hun Sisyfos' søster, møllesteinen
akslet til det hvite lyset.



* Denne artikkelen er improvisert ut og skrivi fram på nettstaden. Og no ser eg likskapen mellom kortfilm og dikt, det er grepet på motivet. For: Språket i diktet, særleg repetisjon av det viktige, held fast på tingen (motivet). I filmen, trass i rørsle, held nok biletet av tingen fast på tingen (motivet), repetivt.

* Mel-diktet sin forfattar kjem med ny diktbok i januar, kan eg leggje til i etterkant. Medan det er mange treff på googles på orda katt mus dikt, er det svært få treff på baking dikt, noko som fortel at baking dikt er ein original estetisk kombinasjon. (Diktet med katt og mus var samstundes pressa inn i eventyrsjangeren og «franske gloser», lykkeleg, som sagt.)

* Her servar eg eit tillegg ved at eg las Aasne Linnestå sitt essay i Morgenbladet 7/1, om den svenske poeten Ann Jäderlund og om jobben med å skrive poesi. Når Aasne Linnestå, som sjølv er poet, skal skildre Jäderlunds dikt, tar ho i bruk den amerikanske filmkunstnaren Stan Brakhage sine suggererande kortfilmar på 1960-talet og finn stor korrespondanse til Jäderlund. Mi lesing her er at vi no snakkar om ein annanslags film enn dei filmane som eg har vist til ovafor, og også annanslags dikt (med annanslags splitta syntaks) enn dei to lengre dikta av Sørheim og Vetrhus som er siterte ovafor og som blei spontant inspirerte av film.
Slik skriv Aasne Linnestå om Stan Brakhage (sitat):«En intensiv, fri kantring av bilder flyter gjennom kameralinsens inntak av verden før alt sprutes ut igjen. I en film som Dog Star Man legges bildene åpent, du ser det du ser, lydløst. Glimtet av gress, nordlys, detaljer av hud, trær i snø, snø i trær, en hund, kanskje, ut eller inn av bildet. Alt er der, og ingenting. Det flyter, utstøtt, massivt, minimalt. Alt er møtet med alt, det som er.(...)»
Etter skildringa av filmen seier ho: «Når jeg legger Brakhages film over Jäderlunds språk smelter noe sammen og minner.» Rett deretter siterer Linnestå nok eit dikt av Jäderlund. Les dette eksemplet og heile artikkelen om Ann Jäderlund på www.morgenbladet.no (dato: 7/12)


Kjelder:

* Thor Sørheim: «Naken kvinne knar deigen» i Hegrehøyden, Gyldendal 2002.
* Mona Vetrhus: «Fang meg eit eventyr» i Sanger fra tredje etasje, antologi fra forfatterstudiet i Bø 2003-2004.
* Henrik Wergeland: Jan van Huysums blomsterstykke (1840).
* Aasne Linnestå: «Inn gjennom hodets saler», om Ann Jãderlund, i Morgenbladet 7.12.2004.